مرگ هولناک مرد 78 ساله بر اثر هجوم آمیب های گوشت خوار به بافت های بدن
به گزارش آسمان فارس، تصور کنید زخمی کوچک روی پایتان ظاهر می گردد که گمان می کنید یک گزیدگی ساده است، اما در عرض چند هفته، کل بدنتان با حفره های سیاه و عمیق پوشیده می گردد. مردی که داستان زندگی اش پزشکان را در بهت فرو برد، ماه ها شاهد بود که چگونه بدنش از درون به وسیله موجوداتی نامرئی بلعیده می گردد تا جایی که بخشی از پلک و سقف دهانش را از دست داد.
او نه به بیماری خاصی مبتلا بود و نه سیستم ایمنی ضعیفی داشت، بلکه تنها یک اشتباه رایج در نظافت شخصی او را به این سرنوشت دچار کرد. این روایت تکان دهنده نشان می دهد که چگونه موجودات تک سلولی ساکن در آب لوله کشی خانه ها، می توانند از یک فرصت کوچک برای خلق یک فاجعه انسانی استفاده نمایند.
عفونت آمیب آکانتامبا و خطرات شستشوی بینی با آب لوله کشی موضوعی است که پس از این حادثه به صدر هشدارهای بهداشتی بازگشته است. در این نوشتار، لایه های پنهان این پرونده پزشکی و دلایل شکست درمان های رایج را آنالیز می کنیم. آیا ممکن است داروهای معمولی که برای آلرژی مصرف می کنیم، راه را برای هجوم این شکارچیان ذره بینی باز نمایند؟
01
آغاز یک کابوس شش ماهه با زخم های سیاه و مرموز
در طول یک دوره شش ماهه، ضایعات سیاه و زخم های عمیقی تمام بدن یک مرد 78 ساله را فرا گرفت و تیم های پزشکی را در سردرگمی مطلق رها کرد. صورت او با زخم های تیره پوشیده شده بود، یکی از این ضایعات پلک چپ او را کاملاً از بین برد و زخم دیگری حفره ای میان سقف دهان و مجرای بینی اش ایجاد کرد. تنها زمانی که او برای مراقبت های سطح بالاتر به یک بیمارستان تخصصی منتقل شد، پزشکان توانستند علت اصلی این شرایط وحشتناک را شناسایی نمایند؛ یک آمیب آزادزی رایج که تقریباً در همه جا از جمله آب لوله کشی یافت می گردد. متأسفانه زمانی که این تشخیص قطعی شد، دیگر برای نجات جان او بسیار دیر شده بود. این موجود تک سلولی که با نام آکانتامبا شناخته می گردد، قدرت تخریب عجیبی دارد و می تواند بافت های زنده را با سرعتی باورنکردنی از بین ببرد. عفونت آمیب آکانتامبا و خطرات شستشوی بینی با آب لوله کشی زمانی جدی می گردد که این موجود به جای محیط های آبی، راهی به سوی بافت های آسیب دیده انسانی پیدا کند.
02
وحشت تک سلولی در کمین افراد سالم
آمیب آکانتامبا معمولاً باعث عفونت های ترسناکی می گردد، اما وقوع آن به شکل گسترده در تمام بدن بسیار نادر است. اغلب این اتفاق در بیمارانی رخ می دهد که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند مبتلایان به بیماری های خاص یا کسانی که داروهای سرکوب نماینده ایمنی قوی مصرف می نمایند. با این حال، این مرد در هیچ کدام از این دسته بندی ها قرار نمی گرفت. آکانتامبا علاوه بر عفونت های منتشر، باعث مسائل موضعی مانند عفونت های چشمی نیز می گردد که اغلب با استفاده نادرست از لنزهای تماسی مرتبط است. بعلاوه این موجود می تواند باعث التهاب مغزی نادری گردد که در بیشتر موارد کشنده است.
پژوهش ها نشان می دهند که آکانتامبا و سایر گونه های آمیب در بیش از 50 درصد نمونه های آب لوله کشی در برخی منطقه ها شهری یافت شده اند. این بدان معناست که ما به طور مداوم در معرض این موجودات هستیم، اما معمولاً سدهای دفاعی بدن مانع از نفوذ آن ها می شوند. در خصوص این بیمار، شستشوی مداوم سینوس ها با آب غیرجوشیده، محتمل ترین راه ورود این قاتل ذره بینی به بدن او بوده است.
03
اشتباه در تشخیص و پیشروی سریع نکروز پوستی
پیش از انتقال به مرکز تخصصی، پزشکان چندین بار از پوست بیمار نمونه برداری کردند، اما نتایج برای پاتوژن های باکتریایی یا قارچی منفی بود. آنالیز ها نشان داد که عروق خونی او ملتهب و پر از تجمعات سلول های ایمنی هستند. پزشکان با این تصور که سیستم ایمنی بدن در حال حمله به عروق خونی خود فرد است، داروهای سرکوب نماینده ایمنی را تجویز کردند. این یک اشتباه استراتژیک بود؛ چرا که تضعیف عمدی سیستم ایمنی، راه را برای تکثیر سریع تر آمیب ها هموار کرد. زمانی که بیمار به بخش مراقبت های ویژه رسید، تب شدید و ضربان قلب بالایی داشت و دچار گیجی و کاهش وزن شدید شده بود. عفونت آمیب آکانتامبا و خطرات شستشوی بینی با آب لوله کشی در این مرحله کاملاً مشهود بود، زیرا ضایعات از پاها آغاز شده و به تنه، بازوها و گردن رسیده بودند. نمونه برداری های تازه در نهایت وجود سلول هایی را نشان داد که دقیقاً شبیه آمیب بودند و آزمایش های ژنتیکی هویت آکانتامبا را تایید کرد.
04
کوشش های بیفرجام درمانی و آزمایش داروهای تجربی
بلافاصله پس از تشخیص، رژیم دارویی سنگینی شامل پنج داروی مختلف برای مقابله با عفونت آغاز شد، اما شرایط بیمار همچنان رو به وخامت بود. پزشکان حتی مجوز استفاده از یک آنتی بیوتیک تجربی به نام نیتروکسولین را دریافت کردند که پیش تر در درمان آمیب های دیگر موفقیت آمیز بود. در ابتدا به نظر می رسید که دارو اثر نموده است؛ تب بیمار قطع شد و ضایعات تازهی شکل نگرفت. اما این بهبود بسیار کوتاه مدت بود. به زودی عملکرد کلیه های بیمار مختل شد و پزشکان ناچار شدند برای جلوگیری از آسیب بیشتر، مصرف داروها را متوقف نمایند. زخم های او دچار عفونت های ثانویه شدند و در نهایت نارسایی چند عضو بدن رخ داد. شش هفته پس از شناسایی آمیب، این مرد جان خود را از دست داد. این مورد نشان دهنده مقاومت بالای آمیب های آزادزی در برابر درمان های متداول و دشواری پاکسازی آن ها از جریان خون و بافت های عمیق است.
05
نقش احتمالی داروهای بیولوژیک در کاهش دفاع بدن
پزشکان در کوشش برای درک علت این مرگ وحشتناک، به دارویی که بیمار برای درمان آسم و پولیپ بینی مصرف می کرد مشکوک شدند. این داروی آنتی بادی منوکلونال، سیگنال های ایمنی خاصی را مهار می نماید که در واکنش های التهابی نقش دارند. اگرچه این دارو به طور کلاسیک یک سرکوب نماینده ایمنی محسوب نمی گردد، اما محققان گمان می نمایند که ممکن است خطر ابتلا به عفونت های انگلی را افزایش دهد. در پژوهش های پیشین نیز مواردی از ابتلای بچه ها مصرف نماینده این دارو به کرم های انگلی گزارش شده بود. پزشکان معتقدند که ترکیبی از عوامل از جمله سن بالا، استفاده از آب لوله کشی برای شستشوی بینی و اثرات جانبی احتمالی این دارو بر سیستم ایمنی، دست به دست هم داده اند تا این فاجعه رخ دهد. این پرونده هشداری جدی به پزشکان است تا در مواجهه با زخم های پوستی مقاوم، احتمال وجود آمیب های آزادزی را نادیده نگیرند، حتی در بیمارانی که به ظاهر سیستم ایمنی سالمی دارند.
06
تحلیل ثانویه: بیوفیلم ها و پناهگاه های آمیبی در لوله کشی خانگی
یکی از حقایق نادیده گرفته شده در خصوص آکانتامبا، توانایی آن در همزیستی با بیوفیلم های داخل لوله های آب است. بیوفیلم ها لایه های چسبنده ای از باکتری ها هستند که به سطوح داخلی لوله ها می چسبند و آمیب ها از این لایه ها هم به عنوان منبع غذا و هم به عنوان پناهگاهی در برابر کلر استفاده می نمایند. روش های معمول تصفیه آب شهری همیشه نمی توانند این موجودات را به طور کامل حذف نمایند. از طرفی، آکانتامبا می تواند به شکلی مقاوم به نام کیست درآید که در برابر خشکی و دمای بالا بسیار مقاوم است. این بدان معناست که حتی اگر آب در ظاهر زلال باشد، می تواند حامل کیست های غیرفعال باشد که به محض ورود به محیط مرطوب و گرم بینی انسان، فعال شده و آغاز به تخریب بافت می نمایند. این موضوع اهمیت استفاده از آب مقطر یا آب جوشیده سرد شده را برای هرگونه مداخله بهداشتی در مجاری تنفسی دوچندان می نماید.
07
ارتباط طوفان های حاره ای و طغیان عوامل بیماری زا
در پرونده این بیمار، به مواجهه او با طوفان و پدیده کشند قرمز (جزر و مد سرخ) اشاره شده بود. حوادث جوی شدید مانند طوفان ها می توانند رسوبات کف مخازن آب را جابجا نموده و غلظت موجودات تک سلولی را در سیستم های توزیع آب افزایش دهند. بعلاوه، تغییرات در شوری و دمای آب های ساحلی پس از طوفان، محیطی ایده آل برای رشد جلبک ها و پاتوزن های فرصت طلب ایجاد می نماید. تماس با این محیط های آلوده، حتی در حد تمیز کردن حیاط پس از طوفان، می تواند میکروارگانیسم ها را روی پوست بنشاند. اگر در این زمان خراش کوچکی روی پوست وجود داشته باشد، مسیر ورود هموار می گردد. در خصوص این مرد، شاید آمیب ها ابتدا به وسیله بینی وارد شده و سپس به علت ضعف موضعی ایمنی ناشی از دارو، به وسیله جریان خون به پوست رسیده اند یا برعکس. این سناریو نشان دهنده پیچیدگی تعاملات محیطی و انسانی در شکل گیری بیماری های نوپدید است.
سوالات درباره خطرات آمیب های آزادزی
1. آیا استفاده از فیلترهای معمولی تصفیه آب خانگی می تواند آمیب آکانتامبا را حذف کند؟
بیشتر فیلترهای پارچه ای یا کربنی معمولی قادر به حذف کامل کیست های آمیب نیستند زیرا مقدار این موجودات بسیار کوچک است. تنها فیلترهایی با منافذ کمتر از یک میکرون یا سیستم های اسمز معکوس پیشرفته می توانند آن ها را به طور فیزیکی حذف نمایند. مطمئن ترین راه برای استریل کردن آب جهت مصارف حساس، جوشاندن آن به مدت حداقل یک دقیقه است.
2. چرا آکانتامبا به جای اندام های داخلی، بیشتر به پوست و چشم حمله می نماید؟
این آمیب میل ترکیبی بالایی به پروتئین های موجود در سطح قرنیه و سلول های اپیتلیال پوست دارد که به آن اجازه چسبیدن و نفوذ را می دهد. بعلاوه بافت های سطحی معمولاً دمای کمتری نسبت به هسته مرکزی بدن دارند که محیط مناسب تری برای رشد برخی گونه های آمیب فراهم می نماید. در موارد نادر، اگر آمیب وارد جریان خون گردد، می تواند به هر عضوی از جمله مغز و ریه نیز حمله کند.
3. آیا شنا کردن در استخرهای کلرزنی شده خطر ابتلا به این آمیب را از بین می برد؟
خیر، کیست های آکانتامبا در برابر غلظت های معمول کلر که در استخرها استفاده می گردد بسیار مقاوم هستند و می توانند زنده بمانند. خطر اصلی زمانی است که آب استخر با لنزهای تماسی یا زخم های باز تماس پیدا کند و محیطی برای تکثیر بیابد. به همین علت پزشکان توصیه می نمایند هرگز با لنز تماسی شنا نکنید و پس از خروج از آب، بدن خود را با صابون بشویید.
4. تفاوت اصلی آمیب آکانتامبا با آمیب مشهور مغزخوار (نگلیریا فاولری) چیست؟
نگلیریا فاولری بسیار سریع تر عمل نموده و مستقیماً به وسیله اعصاب بویایی به مغز حمله می نماید و معمولاً در عرض چند روز باعث مرگ می گردد. آکانتامبا سیر بیماری طولانی تری دارد و علاوه بر مغز، می تواند پوست، چشم و ریه ها را نیز درگیر کند. بعلاوه آکانتامبا برخلاف نگلریا، توانایی تشکیل کیست های بسیار مقاوم در محیط های سخت را دارد.
5. آیا حیوانات خانگی هم ممکن است به وسیله آب آلوده به این آمیب مبتلا شوند؟
بله، گزارش هایی از عفونت های آکانتامبا در سگ ها و گربه ها وجود دارد که معمولاً به شکل ضایعات پوستی یا مسائل تنفسی تظاهر می نماید. سیستم ایمنی حیوانات نیز مانند انسان ها در برابر این انگل ها دفاع می نماید، اما حیوانات مسن یا بیمار در معرض خطر بیشتری هستند. نظافت ظروف آب حیوانات و جلوگیری از نوشیدن آب راکد در فضای باز می تواند این ریسک را کاهش دهد.
6. علائم اولیه عفونت پوستی آمیبی که باید به آن ها حساس بود چیست؟
این عفونت معمولاً با گره های قرمز و سفت زیر پوست آغاز می گردد که ممکن است در ابتدا دردناک نباشند. به تدریج مرکز این گره ها تیره شده و تبدیل به زخم های عمیق با لبه های نامنظم و ترشحات چرکی می گردد. اگر این زخم ها به درمان های معمول آنتی بیوتیکی پاسخ ندهند، آنالیز برای وجود آمیب ها لازم است.
7. آیا آب معدنی بسته بندی شده برای شستشوی بینی کاملاً ایمن است؟
آب معدنی بسته بندی شده الزماً استریل نیست و ممکن است حاوی میکروارگانیسم های بی ضرر باشد که برای نوشیدن مسئله ای ندارند اما برای مخاط بینی مناسب نیستند. پزشکان اکیداً توصیه می نمایند که فقط از سرم های شستشوی آماده (نرمال سالین) یا آب مقطر استریل استفاده گردد. اگر مجبور به استفاده از آب خانه هستید، جوشاندن تنها راه اطمینان از حذف کامل آمیب هاست.
8. چرا تشخیص آکانتامبا در آزمایشگاه های معمولی سخت است؟
این آمیب ها تحت میکروسکوپ نوری شباهت زیادی به سلول های ایمنی بدن (ماکروفاژها) دارند و ممکن است به اشتباه نادیده گرفته شوند. بعلاوه کشت آن ها احتیاج به محیط های اختصاصی غنی از باکتری دارد که در آزمایشگاه های تشخیص طبی روتین موجود نیست. روش های مولکولی مانند PCR دقیق ترین راه هستند که در هر مرکزی در دسترس نمی باشند.
9. آیا انتقال فرد به فرد این نوع آمیب امکان پذیر است؟
تا به امروز هیچ موردی از انتقال مستقیم آکانتامبا از یک انسان به انسان دیگر گزارش نشده است. این بیماری یک عفونت واگیردار نیست و منشأ آن همیشه محیطی (آب، خاک یا گرد و غبار آلوده) است. بنابراین مراقبت از بیمار مبتلا خطری برای اطرافیان ندارد، به شرطی که اصول بهداشتی در تماس با زخم ها رعایت گردد.
جمع بندی نهایی
مرگ تراژیک این بیمار، یادآور جدی این نکته است که مرز میان سلامت و فاجعه گاهی به باریکی یک عادت بهداشتی اشتباه است. عفونت آمیب آکانتامبا و خطرات شستشوی بینی با آب لوله کشی نشان داد که موجودات فرصت طلب در ساده ترین عناصر محیطی ما حضور دارند و منتظر کوچک ترین نقص در سیستم دفاعی یا یک اشتباه محاسباتی در تشخیص پزشکی هستند. استفاده از آب غیر استریل برای مجاری تنفسی، در کنار اثرات جانبی داروهای نوین بیولوژیک، می تواند سناریویی مرگبار رقم بزند. این واقعه بر ضرورت ارتقای آگاهی عمومی درباره استریل کردن ابزارهای بهداشتی و دقت مضاعف پزشکان در مواجهه با علائم غیرمعمول پوستی تاکید دارد. حقیقت این است که در دنیای میکروارگانیسم ها، غفلت هرگز بی پاسخ نمی ماند.
منبع
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران